како-да-тргувате-на-берзаПрашањето како да тргувате на берза подразбира процедура на тргување на берза, каде акционерите дел од својата своина или целокупната своина во акции ја претвораат во пари. За да ги претвори своите пари во харии од вредност потребно е исто така, акционерот да биде упатен во процедурата, односно – како да тргува со берза. Секако, тоа пред се подразбира секој акционер да знае од кого може да добие стручна помош, на кој и како треба да му постави налог за тргување и многу повеќе од тоа. Како да се тргува берза, подразбира познавање основни елементи, како што се: видот на хартијата од вредност кои се застапуваат на берза, пазарната цена на акциите, начинот на кој се извршуваат налозите за купување и продавање на акции, колку чини тоа и под кој данок подлега, како и други поединости. Едноставен одговор на сите овие прашања се содржи во чинот на потпишување на договор за извршување работа посредување на некој од брокерско – дилерските друштва кои клиентот самостално ги одбира. Практично, кога клиентот ќе одбере брокер и потпише договор со него, брокерот добива овластување за отворање и водење на сопственичка сметка на хартии од вредност, односно, овластување за работа посредување во областа хартии од вредност. На тој начин двоумењето на акционерите за тоа како да се тргува на берза во пракса е потполно решена. Бидеќи секој брокер е обврзан да ги информира клиентите за начинот на работа и парарот на хартии од вредност, секој клиент има можност со посредство на брокерот да се запознае со процедурата како да тргува на берза. Меѓутоа, во многуте информации со кои располага брокерско – дилерското друштво за клиентите се релевантни само оние информации кои се во склад со степенот на знаење на клиентот за работење со хартии од вредност. Сите останати информации кои се однесуваат на правата и обврските на клиентот и брокерот се еднакво достапни, со тоа што треба да се има во обзир дека, како да се тргува на берза може да има и индивидуално својство, а во зависност од образванието и социјално друштвените особини на самиот клиент. Во секој случај, процедурата која се однесува на прашањето како да се тргува на берза започнува со дефиниран договор помеѓу клиентот и избраниот брокер, со отворање на сметка и испоставување на налог за тргување. Односот на клиентот со брокерот понатаму се одвива со размена на информации во рамките на процедурата на тргување на берза.

Во рамките на процедурата и начинот на кој се одвива берзанското работење, за сите заинтересирани клиенти кои се прашуваат како се тргува на берза, потребно е да се нагласи дека вообичаената процедура подразбира инвестициони совети. Поточно, инвестиционото советување ги преминува оквирите од општи и основни информации за тргување на берза. За брокерско – дилерското друштво да им овозможува на клиентите инвестициони советувања, треба да се има посебна лиценца, која ја дава комисијата за хартии од вредност, односно брокерот да е лиценциран за извршување на таков вид на работа. Во секој случај, за клиентот е најважно брокерот да му достави информации за последните пазарни промени на хартијата од вредност која го интересира, како и информација за дозволената ценовна одстапка за наредното тргување, што представвува зона на флуктуација која го штити пазарот од нагли скокови и падови на цените. Општо доколку се зборува за берзанското работење важни насоки, како што се вид на дозволи кои ги поседуваат брокерите, кадровската структура на брокерско-дилерските друштва, лични способости и афинитети на клиентите во поединечна смисла и слично, а во склад со законската регулатива, битно влијаат на воспоставување на процедурата – како да се тргува на берза.

Зошто тргувањето со хартии од вредност стана толку актуелно, е прашање на кое што не може толку лесно да се одговори. На почеток најважно е да се истакне појавата на акционерство во ерата на трансофрмацијата на сопственоста коа се распространува со приватизација на претпријатијата и условила тргување со хартији од вредност, а како друг факт се наметнува потребата да се заработи надвор од егзестиционалните обврски. Всушност, сите интензивни друштвени пореметувања во текот на економската криза наметнуваат природна потреба за активно планирање на иднината, односно со финансирање да се обезбеди сигурна финансиска перспектива. Поради тоа што тргувањето со хартии од вредност е и берзанско работење во голем дел е една новина во досегашниот начин на работење, често се органирираат семинари и популарни форуми на таа тема.

тргување-со-хартии-од-вредностиТргувањето со хартији од вредност побарува одреден степен на знаење и целина на неопходни информации за сите оние кои се одлучиле да инвестираат на овај начин. Прво е потребно да се запознаете со материјата и основните поими и правилата по кои се извршува ова тргување. Хартиите од вредност, всушност представуваат дукументи со кои се ветува дека ќе се исплатат пари, камати, заработка или девиденда. Хартиите од вредност се дефинират како инвестициони инструменти односно, оние хартии кај кои што постои ризик во вложувањето кој се карактеризира со заработка. Во оваа група спаѓаат ации, обврзници, опции, и други финансиски деривати, а се продаваат на организиран пазар на капитал. Истовремено, хартиите од вредност од овие категории представуваат најзачајни групи на финансиски интрументи со кои се тргува на финансиските пазари. Во поширока смисла, тргувањето со хартии од вредност опфаќа и инструменти на кредити и плаќања како што се чекови, меници и сл. Секоја хартија од вредност мора да биде во пишана форма, да содржи некое граѓанско (најчесто имовинско) право и остварувањето на тоа право да е поврзано со постоењето на хартии од вредност. За тргување со хартии од вредност е важно да се знае дека хартите од вредност во современиот промет можат да се појават како средства на плаќање на кредити, обезбедување на побарувачка на стоковен промет и слично. Понудата на хартии од вредност на пазарот може да биде примарна и секундарна. Примарна е првата понуда за продажбата на хартии од вредност која ја прави издавачот на тие хартии, додека секундарната е јавна понуда, всушност тргување со хартии од вредност на организиран пазар, која ја прави нејзиниот сопственик. А на организираниот пазар може да тргуваат само членовите на берзите (брокерско – дилерски друштва и овластени банки), а сите други лица исклучиво со посредништво на членовите на организираниот пазар.

Тргувањето со хартији од вредност на организираниот пазар подразбира јавна понуда на хартии од вредност, односно, поврзување на понудата и побарувачката. Тргувањето се одвива на организиран пазар кој опфаќа берзански и вонберзански пазар, а во склад со одредбите кои ги пропишуваат надлежните органи. Организацијата и пропишувањата на условите за работење на берзите, надзорот над работењето на членовите на берзите, како и прием на хартии од вредност и други финансиски инструменти ги прави организаторот на пазарот. Инаку, спрема споменатите прописи, предмет на јавна понуда на берза може да бидат следните хартии од вредност – акции (HOV кои гласат на делот на основниот капитал на акционерското друштво), должнички хартии од вредност, депозитни потврди (HOV кои ги издаваат банките кои поседуваат странски акции или обврзници кај банки во странство) и др. Хартиите од вредност се издаваат со објавување на проспекти за издавање на вредносни хартии и упатување на јавни повици за упис и уплата на хартии од вредност. Проспект представува пишан јавен документ кој содржи податоци кои на инвеститорот му овозможува јасен увид во објективна правна и финансиска положба на издавачитеа на хартиите од вредност, во неговите бизнис можности, како и во правата и обврските кои произлегуваат од хартиите од вредност на кои проспектот се однесува. Сите наведени информации од проспектот треба да му помогнат на инвеститорот во донесувањето на правилни инвестициони одлуки, односно, да му ја олеснат трговијата со хартии од вредност.

како-се-следи-состојбата-на-берзаТргувањето на берза побарува перманенто да се следи состојбата на берза, односно, сите информации кои се поврзани со промена на берзанскиот пазар, подеднакво се важни и за тие кои продаваат и за тие кои купуваат акции. Тоа се постигнува со помош на информациониот систем кој е единствен и дефиниран спрема побарувањата кои подразбираат доверливост на компјутерската техника, мрежната опрема, оперативниот систем, прогамата и алатот за управување со базата на податоци. Добар пример за тоа е секако Македонската берза, информациониот систем на Македонската берза, кој го следи развојот на светските информациони системи. Инаку, интернет презентацијата на светските берзи, од ден на ден доживува иновативни промени во споредба со развојот на информатичките и компјутерски технологии. Овие информациони системи се високо професионално специјализирани за прикажување на податоци за тргувањето и креирани се спрема потребите на крајните корисници, а основната намера е следење на случувањата на состојбата на берзите во реално време. Практично, системот е на услуга на сите оние кои имаат потреба за постојан увид во состојбата на берзите во цел на донесување на своите инвестициони одлуки. На тој начин информациониот систем станал комплексна институција која ја сочинуваат компатибилни мали системи за пружање на информации како што се, wеб системите, sms сервисите, sms пораките и sms плаќањето. Посебна погодност за оние кои сакаат да ја следат состојбата на берзата преку своите мобилни телефони и лаптоповите овозможено е со специјална метода преку канал за едноставно превземање на податоци и нивно читање во посебен наменски програм. Најчести податоци кои на овај начин се емитуваат на корисничките сервисни станици се однесуваат најмногу на дневните промени на берзата на дневни извештаји, вести, индекси на акции и слично.

Со примената на далечинско тргување на сите брокерски куќи им е овозможено да користат информационен систем на берзата, така што при тргувањето им користи што во секој момент ги следат податоците и тоа што се случува на берза. Тргувањето и пристапот до важни информации се организирани на доста едноставен начин, секако, со обезбедена заштита во комуникацијата почитувајќи светски стандарди. Добар пример е FXLIder, водечкиот брокер во регионот, кој на клиентите им нуди професионална платформа за тргување и воедно следење на информациите со поддршка во тргувањето со индекси на акции на меѓународните компанији. Единствената платформа на клиентите им овозможува можност за тргување со сите инвестициони инструменти со константен увид во состојбата на берзата. Покрај тоа, дневни анализи на пазарот, важни вести, сигнали за продажба и купување и други значајни информации со брз проток на податоци, сите заедно прават добар амбиент за профитабилен бизнис. Доверливост и квалитет на информациониот систем со кој се следи состојбата на берзата се огледува во постојаните адекватни апликативно – софтверски решенија за системите за електрнско тргување, можност за експертивни вградувања на нови верзии на аликации за клиентите, флексибилност во ценењето на модерните стандарди на информационите технологији и сл. Инаку, основни модули на информационите системи со кои се следи состојбата на берзата се информирање, тргување, контрола, и други бизнис работилници, како што се фактурирање, процесирање на дукументација и др. Обично се практикува издвоено информирање како независен модел кој им е достапен на разни корисници заинтересирани да ја следат состојбата на берзата. Програмскиот модул на информационен домен се состои од системи за идно информирање (реално време), статистички информациони системи и публикационен систем за информирање. Заблагодарувајќи на тоа, сите актуелни вести и информации за издавачите на хартии од вредност и тргување на берза се најдуваат на сајтот на берзата, што практично овозможува секој момет да може да се следи состојбата на берзата.

како-се-одвива-тргувањето-со-акцииТргувањето со акции се одвива во склад со Законот за стопански друштва кој покрај другото го уредува правото и положбата на сопственикот и сопственоста на акциите. Со овај закон се дефинирани и основните информации за акциите и акционерите, како и сите релевантни прашања кои се поврзани со тргувањето со акции. Всушност, пред да почне процесот на тргување со акции првобитно мора да се добие информација за основните поими во врска со акциите, како и правото за располагање со акциите. Најбитно е да се разликуваат два вида на акции – обични или редовни акции и преференцијални или повластени акции. Основната разлика помеѓу обичните и преференцијалните акции се однесува на правилното управување по законските регулативи. Но, без оглед на видот на кој припаѓа секоја акција по дефиниција е сопственичка хартија од вредност и како таква претставува дел од капиталот (сопственост) на компанијата која ја издала акцијата. Истовремено, секој поединечен сопственик на акција одредена од страна на компанијата е сопственик на дел од компанијата, а пропорционално со бројот на акции кои ги има во своја сопственост. За тргување со акции, важно е да се разликува номинална од книговодствена вредност на акцијата од нејзината пазарна вредност. Номиналната вредност на акцијата е непроменлива поради тоа што претставува вредност на акцијата во време на нејзиното издавање, додека книговотствена вредност претставува категорија и претставува вредност на акцијата искажана со односот на книговотствената вредност на капиталот на компанијата и вкупниот број на акции кој е емитуван.

Пазарната вредност на акцијата се менува независно од номиналната и книговодствената вредност, а таа е најбитна за тргување затоа што претставува валоризиран однос на понудата и побарувачката на пазарот. Спрема тоа, за тргување со акцији паразната вредност на акцијата во одреден момент релевантна информација за донесување одлуки за продажба или за евентуално купување.

Важно е да се занаат и други поединости кои фигурираат кога тргувањето со акции е во прашање. Односно, во случај одредена компанија да остварува позитивни резултати со значајен профит се појавуват заинтересирани инвеститори кои сакат да купат акции од компанијата. Тоа на пазарот се манифестира во вид на налог за купување на акции, додека на друга страна постои можност да се отуѓат акциите односно, да се издаде налог за продажба на акциите на пазарот. Суштински, со тој чин се извршува тргување со акции а истовремено тој преставува слобода на акционерите да излезат од статусот на акционерство или да го прифатат статусот на акционери во некоја компанија. Освен тоа, во случај на отворени акционерски друштва постои обврска тргувањето со акции да се извршува на организиран пазар (берза) по строго утврдени правила дефинирани од стана на оганизаторите на пазарот. Во границите на берзата се извршува тргувањето со хартии од вредност, на организиран брзански и вонберзани пазар.

Познавање на процедурите по кои функционира тргувањето со акции е важно за секој акционер, без огед на кој начин акционерот станал сопственик на акциите, поради тоа што оствареното право на сопствеништво е трајно и преносливо како наследство, поклон или продажба. Секој акционер е впишан во книгата на акционери, со податоците за бројот на акции кои ги поседува, како и со личните податоци за него. Тргувањето со акции се извршува преку посредство на овластени учесници на берзата (брокерско – дилерски друштва) кои претставуваат професионални актери специјализирани за тргување со акции на организиран пазар, берза. Меѓутоа, инвестиционата одлука е исклучитено право само на сопственикот на акцијата, без оглед на инвестиционите совети и сите други услуги кои брокерот им ги овозможува на акционерите, како свои клиенти. Затоа е многу важно секој акционер да поседува барем основни познавања за функционирање на берзите и процедурите по кој се одвива тргувањето со акции.

Во анализите на движењето на цената на меѓународниот пазар, цената на бакарот на берзата многу често зема значајно место и интерес на инвеститорите. Тоа е последица на големата поврзаност на бакарот како роба, со растот на водечките светски економии. Всушност, бакарот, со хемиска ознака CU (латинското име за бакарот е Cuprum) е познат како основна состојка на бронзата. Застапен е во земјината кора во вид на минерал халкопиринта, хаклкозина и други. Чистиот бакар е со црвенкасто – кафеава боја, спаѓа во меки метали со многу голема топлина и електрична спроводливост, а на воздух не подлежи на корозија. Бакарот масовно се употребува за продукција на електрични проводници и електроници. Бакарот се додава во разни легури, се меша со злато и сребро за подобрување на нивните механички особини. Поради широката примена на бакарот, пред се во индустријата, а го има во релативно мали светски резерви, бакарот представува материјал од стратешко значење.

цената-на-бакарот-на-берзатаЗа сите учесници на меѓународниот финансиски пазар и светските берзи за добра, од суштинско значење е фактот дека бакарот и цената на бакарот се во снажна спрега со стопанскиот раст, на прво место во индустрискиот развој на Кина. Посебно важно во овие информации е тоа што се знае дека Кина е најразвиена земја од земјите од третиот свет, заедно со Индија, во последниве години има значанја улога во случувањата на глобалните пазарни прилики. Големите потреби на Кина за бакар, која има значаен раст на производство во градежништвото и телекомуникациската индустрија предизвикала и нагли промени на цената на бакарот на берзите. Слична ситуација е и во другите водечки економији на светот, така што на крајот од предходната календарска година е забележана рекордна цена на бакарот на берзата во Лондон, а како причина за тоа е наведена информацијата за исчекување на глобален стопански напредок за почетокот на 2011. година. Со таа прилика е забележана цена од 9,392 долари за метрички тон бакар, што е многу висока цена на бакарот на берзата. Сите водечки брокерски куќи (FXLIder водечки брокер во нашиот регион) ги следат движењето на цената на златото, нафтата и бакарот, како стратешки важни суровини, а посебно заради нивното влијание на пазарното движење во глобала.

За да се разбере значењето на бакарот како стратешки материјал и високата цена на бакарот на берзата, потребно е да направиме подлабока анализа на најголемите производители. Водечки светски производител на бакар е Чиле, а чилеанскиот пезос не е во системот на пливачки валути. Затоа е значаен друг најголем производител во светот, Австралија, со својата пливачка валута, австралиски долар, која спаѓа во најтргуваните валути на Форекс пазарт. Ништо помалку важен не е факторот што за движење на цената на бакарот игра огромна улога во движењето на цената на Австралискиот и Новозеландскиот долар. Воопшто тесната поврзаност на односот на роба и валути посебно се следи и се изразува преку индексот на цената на роба (CRB) каде обавезно фигурираат движењата на цената на бакарот, златото, и нафтата. Индексот на цената на робата е многу корисна како мерка на инфлаторниот притисок, затоа што кога цената на робата расте, тој пораст на цената понатаму може да се прошири на земјоделството како зголемување на трошоците на производство и добра. Посебно значење има фактот дека цената на бакарот на берза има повеќекратна рефлексија на движењето на цената на меѓународниот финансиски пазар општо гледано, а причина за тоа е голема посветеност на водечките светски валути и стопанство, каде како спона сигурно се најдува во распространетоста на влијанието на австралискиот долар како важна валута и злато како стратешки важни добра, но и повеќе од тоа. Австралискиот долар доста лесно во анализите се гледа како азијска валута заради тоа што има оромно влијание на растот на на азиското производство. Бидејќи е во тесна врска со американскиот долар, а по својата темелна особина претставува валута од која можеби најмногу зависи цената на робата во тргувањето, со сигурност може да се тврди дека како водечки светски производител на злато и бакар, во многу зависен однос, како и сите негови најголеми пазарни партнери, од тоа како се однесува цената на бакарот на берза.

Современиот начин на живот и на работење ни донесе и нова појмовна терминологија во секојдневната комуникација и во работата: вложување на берза, берзанско работење, берзански посредник, боркерски куќи, форекс тргување и сл. Освен тоа актуелните случувања во економско – политичките сфери носат многу промени како своинските трансформации, приватизацијата, акционерството, мали и средни претпријатија и сл. Така, во текот на процесот на приватизација и на своинските трансформации, вложувањето на берза стана се почест начин на инвестирање, а како последица на промените кои се установиле, пред се, новите економски категорија, новите инвестициони инструменти и др.  Поточно во процесот на транзиција, која представува премин од еден систем во друг, од општествена своина и самоуправни односи на пазарната економија дошло до промени во опшествениот живот воопшто. Премин од статусот на самоуправувач во статус на акционер условило на перманентниот начин на едукација и информирање, вложувањето на берза да е препознаено како профитабилна работа. Зачетокот на тој процес ги наоѓа своите први чекори во 1989. година од кога се јавуваат разни модели на приватизација, а потоа во 1997. година кога е донесен Законот за своинската трансформација и понатаму во 2001. година Законот за приватизација. Со тоа всушност е обновено акционерството во Македонија, кое датира од 30 – те години на 19 век. Првите идеи и чекори за контролирањето на движењето на вредноста на парите во далечното минато ги спроведувало Македонското трговинско здружение, кое се смета за значајно за развој на целокупната македонска трговија, како предводник на современата берза каква ја знаеме денес.профитабилен-бизнис-вложување-на-берза

Меѓутоа, вложувањето на берза бара, покрај одлучноста да инвестираме на берзанскиот пазар, одредено знаење за тргувањето на берза. Пред се, вложувањето на берза е можно да се оствари исклучиво со посредство на брокери, кои се во обврска да имаат лиценца за извршување на посредничките работи односно дозвола за работа на пазарот на капитал. Дозволите ги дава Комисијата за хартии од вредност која воедно врши контрола на берзанското работење. Секој потенцијален инвеститор на берза, без разлика дали е физичко или правно лице, мора за почеток да избере брокерска куќа преку која ќе врши инвестиција на берза. Изборот на брокер се врши придржувајќи се до одредени критериуми од кои зависи профитабилноста на работата каква што е вложувањето на берза, кои обично се сврстени во во пакет на услуги кои им ги нудат брокерските куќи на своите потенцијални клиенти. Со оглед на тоа дека брокерите се специјализирани работни субјекти за посредување во тргувањето со акции од нив се очекува да бидат доверливи во областа на инвестициите (вложување на берза). Меѓу бројните брокери има и такви кои  во својата понуда имаат инвестициони инструменти во акциите на домашните и странските компании (FXLider е водечка брокерска куќа во регионот со огромна палета на инвестициони инструменти: акции на најзначанјите меѓународни компании, најтргуваните валутни парови, најзначанјите деривати на светските енергетски и други ресурси, како што е суровата нафта, благородните метали и сл.). Во секој случај од брокерските куќи треба да очекувате да биде доверлива, информативна, работна и да одговара на барањата кои ги има во изобилство кога е во прашање вложувањето на берза. Во практична смисла, брокерот е должен на транспарентен начин да го презентира својот начин на работење во склад со законската регулатива пред клиентот да ја донесе инвестиционата одлука, односно, пред да го издаде својот налог за трговинска трансакција, без разлика дали се работи за продажба на акции на берза или за купување на истите. Пред се, треба да се земе во обзир дека секој акционер преку поседување на акции воедно е и сопственик на капиталот на некоја компанија, а сопственичките односи спаѓаат во комплексна категорија, а со тоа е поголема потребата за професионален став спрема работата каква што е вложувањето на берза.